Online misleiding via e-mail, WhatsApp, sms, webshops en videoberichten neemt snel toe. Berichten worden steeds realistischer en overtuigender, mede door technologische ontwikkelingen zoals AI en deepfakes. Dat roept een belangrijke vraag op: hoe goed zijn Nederlanders eigenlijk in staat om echt van nep te onderscheiden?
Voor de publiekscampagne ‘Laat je niet interneppen’ wilden het Ministerie van Justitie en Veiligheid en het verantwoordelijke PR-bureau HAGENS daar inzicht in krijgen. Verian ging aan de slag met deze uitdagende onderzoeksvraag die om een wat andere aanpak vroeg dan een standaard vragenlijst.
Gedrag zo realistisch mogelijk benaderen
“Als je mensen vraagt wat ze zouden doen, krijg je vaak sociaal wenselijke antwoorden of inschattingen op dat moment die niet overeenkomen met gedrag in een daadwerkelijke situatie,” vertelt Verian-onderzoeker en gedragsspecialist Joyce van Brecht. “Wij geloven dat je gedrag het beste kunt onderzoeken door mensen zo dicht mogelijk bij die echte context te brengen.”
In samenwerking met HAGENS zetten we daarom een grootschalig kwantitatief onderzoek op onder 1.805 Nederlanders van 16 jaar en ouder. Respondenten werden willekeurig verdeeld over twee groepen. De ene groep kreeg echte, betrouwbare digitale uitingen voorgelegd, de andere groep realistisch nagemaakte, misleidende varianten. Om een breed beeld te krijgen van verschillende vormen waarin online misleiding kan plaatsvinden, beoordeelden deelnemers vijf situaties: een webshop, e-mail, WhatsApp-bericht, sms en een videobericht.
Realisme was kracht én uitdaging
Een ethical hacker hielp HAGENS bij het ontwikkelen van valide stimuli. In het onderzoek werden die technisch zo ingebed dat de situaties zoveel mogelijk overeenkomsten lieten zien met een echte situatie. Zo konden deelnemers bijvoorbeeld door de webshop scrollen en met hun muis over knoppen bewegen om te zien welke links daarachter zaten. “Het enige wat niet ging was daadwerkelijk klikken, maar door op zo’n realistisch en herkenbaar moment te vragen wat mensen zouden doen, zit je wel heel dicht tegen werkelijk gedrag aan," licht Joyce toe.
Eén van de meest in het oog springende stimuli was een video van illusionist Victor Mids, die via het PR bureau was ingeschakeld om mee te werken aan het onderzoek. In de misleidende conditie zagen respondenten een deepfake-versie, waaraan met behulp van AI een geloofwaardige, maar neppe boodschap was toegevoegd. Dit maakte op een indringende manier zichtbaar hoe overtuigend en geloofwaardig moderne vormen van online misleiding kunnen zijn.
Het realisme was zonder twijfel de kracht van het onderzoek, maar tegelijk ook de uitdaging. Joyce: “Het was technisch nog best een puzzel om alle stimuli soepel en foutloos te laten functioneren binnen een online vragenlijst die door zoveel mensen werd ingevuld.”
Verrassende uitkomsten: zelfoverschatting en jongeren meest kwetsbaar
De resultaten waren op meerdere punten verrassend en confronterend. Zo bleek dat Nederlanders hun eigen vaardigheden sterk overschatten. Hoewel ongeveer de helft denkt online oplichting goed te kunnen herkennen, blijkt dat onterechte zelfverzekerdheid: 9 van de 10 Nederlanders herkent online oplichting niet altijd. In totaal overschatte 42 procent het eigen beoordelingsvermogen om echt van nep te onderscheiden.
“Wat ons verraste, was hoe structureel die zelfoverschatting was,” aldus Joyce. “Ook wanneer mensen meerdere uitingen verkeerd beoordeelden, bleven ze opvallend zeker van zichzelf.”
Daarnaast bleek dat juist jongeren het vaakst de fout in gingen. Zij schatten hun vaardigheden het hoogst in, maar beoordeelden misleidende uitingen minder kritisch dan oudere Nederlanders. Oudere groepen bleken voorzichtiger en minder geneigd om door te klikken.
Veel media-aandacht
Online oplichting is een thema waar vrijwel iedereen mee te maken heeft of het risico van inziet. “Het onderzoek raakte precies die maatschappelijke zenuw door drie dingen samen te brengen: een herkenbaar probleem, een realistische onderzoeksopzet en uitkomsten die bestaande aannames onderuit halen. Dat maakte de resultaten niet alleen ondersteunend aan beleid en communicatie, maar ook nieuwswaardig,” aldus Yorick Fliervoet, senior PR specialist bij HAGENS. “Die nieuwswaarde bleek ook wel uit de resultaten van de PR-campagne, die mede dankzij de onderzoeksresultaten meer dan 160 publicaties opleverde en miljoenen Nederlanders bereikte."
Concrete handvatten voor campagne
De resultaten bieden het Ministerie van Justitie en Veiligheid en HAGENS PR duidelijke aanknopingspunten voor decampagne Laat je niet Interneppen. Niet alleen door te waarschuwen voor onlineoplichting, maar door expliciet aandacht te besteden aan zelfoverschatting enhet belang van vertragen en controleren.
“De boodschap is niet alleen: let op, dit kan nep zijn,” zegt Joyce. “Maar ook: besef dat je jezelf kunt overschatten en het echt iedereen kan overkomen. Dat bewustzijn is een belangrijke eerste stap. En jongeren mogen hierbij dus zeker niet vergeten worden.”
Kortom: een uniek onderzoek dat laat zien hoe gedragswetenschappelijke expertise en methodologische scherpte samenkomen ininzichten die verder gaan dan cijfers alleen. En die direct bijdragen aan effectievere communicatie en maatschappelijke impact.
Ook gedrag onderzoeken in de context waarin het echt plaatsvindt? We vertellen je graag meer. Neem contact op.
.svg)
Back
